Wednesday, April 25, 2018

የሙሴ + አሮንና ሖር = ድል




በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ከሚገኙ የመሪና የተባባሪ ድርሻን ከሚገልጡ ታሪኮች አንዱ የሙሴና፣ የአሮንና የሖር ታሪክ ነው(ዘጸ. 17÷8-16)፡፡ 
 
አማሌቃውያን ከእስራኤል ጋር ሲዋጉ ኢያሱ ጎልማሶቹን ይዞ ከአማሌቃውያን ጋር ይዋጋ ነበር፡፡ ሙሴ ደግሞ ወደ ኮረብታው ወጣ፡፡ ሙዜ እጁን ባነሣ ጊዜ እስራኤል ድል ያደርጋሉ፡፡ ሙሴ ደክሞት እጁን ባወረደ ጊዜ ደግሞ አማሌቅ ድል ያደርጋሉ፡፡ በዚህ ሁኔታ ሙሴ ቀኑን ሙሉ ዋለ፡፡ በመጨረሻ ግን የሙሴ እጆች ከበዱ(ደከሙ)፡፡ ይህን የተመለከቱት አሮንና ሖር ለሙሴ የድንጋይ ወንበር አዘጋጁለት፤ ሙሴም እዚያ ድንጋይ ላይ ተቀምጦ እጁን ዘረጋ፡፡ ድሉም ለእስራኤል ሆነ፡፡ ነገር ግን አሁንም ሙሴ እጆቹ እየደከሙ መጡ፡፡ አሮንና ሖርም በግራና በቀኝ ሆነው የሙሴን እጆች ከፍ አድርገው ደገፏቸው፡፡ ያን ጊዜ ሙሴ እጆቹን አነሣ፡፡ እስራኤልም አማሌቅን ፈጽመው ድል አደረጉ፡፡
 
አንድ መሪ ውጤታማ የሚሆው ብቻውን አይደለም፡፡ እንኳንና በሰዎች የተመረጠ መሪ እግዚአብሔር የመረጠው ሙሴ እንኳን ብቻውን ውጤታማ መሆን አልቻለም፡፡ መሪ ምን ጠቢብ፣ ጎበዝ፣ ውጤታማ፣ ተወዳጅና ዐቅም ያለው ቢሆንም እንኳን እንደ ሙሴ እጆች መዛሉ አይቀሬ ነው፡፡ ስለዚህም እንደ አሮንና እንደ ሖር መንገዱን አይቶ የሚደግፈው ይፈልጋል፡፡ መልካም መሪ ውሳኔዎቹ፣ የለውጥ ሐሳቦቹ፣ ዕቅዶቹና ቃል ኪዳኖቹ ተግባራዊ እንዲሆኑ የሚያበረቱት አሮንና ሖር ይፈልጋል፡፡ አሮንና ሖር ለሙሴ የተሰጠው አልተሰጣቸውም፡፡ ነገር ግን ሙሴን ደግፈው የሚፈልጉትን ውጤት አመጡ፡፡ ሁሉም ሰው መሪ ባይሆንም የመልካም መሪን ሐሳብ፣ ዕቅድ፣ ራእይና ውሳኔ በመደገፍ ግን ለውጥ ማምጣት ይቻላል፡፡
 
ሁሉም ሰው ደራሲ ባይሆንም የደራሲውን እጆች መደገፍ ግን ይችላል፡፤ ሁሉም ሰው ተመራማሪ ባይሆንም የተመራማሪውን እጆች ግን መደገፍ ይችላል፡፡ ሁሉም ሰው የበጎ አድራጎት ማኅበር መመሥረት ባይችልም የበጎ አድራጎት ማኅበራቱን እጆች መደገፍ ግን ይገባል፡፡ ሁሉም ሰው የፖለቲካ ፓርቲ መመሥረት አይገባውም፡፡ የፓርቲዎቹን እጆች መደገፍ ግን ይቻላል፡፡ ሁሉም ሰው ሐሳብ ላያመነጭ ይችላል፡፡ የሐሳብ አመንጭዎችን እጆች ግን መደገፍ ይገባል፡፡ ሁሉም ሰው ታጋይ ላይሆን ይችላል፤ የታጋዮችን እጆች መደገፍ ግን ይገባል፡፡ 
 
ሙሴ አንድ ደጋፊዎቹ ግን ሁለት ነበሩ፡፡ ምንጊዜም ከደጋፊዎች ተደጋፊዎች ያንሳሉ፡፡ ታሪክ እንደሚያስተምረን ዓለምን የለወጧት ጥቂት ባለ ተሰጥዖዎች ናቸው፡፡ ነገር ግን ሐሳባቸውን፣ መንገዳቸውን፣ ድርሰታቸውን፣ ምርምራቸውን፣ ሙከራቸውን፣ አመራራቸውን፣ ትምህርታቸውን፣ ጥረታቸውን የሚደግፉ ተቋማት፣ ግለሰቦች፣ ሚዲያዎች፣ መንግሥታትና ማኅበረሰቦች በማግኘታቸው ውጤታማዎች ሆኑ፡፡ 
 
ብዙ ሙሴዎች አሮንና ሖርን አጥተው እጃቸው ዝሎ ድል ሆነዋል፡፡ መንገዱ፣ ሐሳቡ፣ ውጣ ውረዱ፣ ሙግቱ፣ ጭቅጭቁ፣ የሰው ትችትና ወቀሳ፣ ስድብና ዕንቅፋትነት አዝሏቸው ድል ከማድረግ ድል ወደመሆን ወርደዋል፡፡ ክብሪቱን የሚያግዙት እንጨቶች ጠፍተው ቦግ ብሎ ጠፍቷል፡፡ በታሪካችን ብዙ ሙሴዎች መጥተው ነበር፡፡ ነገር ግን የሚያግዛቸውና ክንዶቻቸውን የሚደግፍ፤ ቢያንስ የድንጋይ መቀመጫ እንኳ የሚሰጥ አጥተው በሞትና በሽፈት ድል እየሆኑ ተገቢውን ለውጥ ሳያመጡ ቀርተዋል፡፡ 
 
ድል የማድረጊያ አንዱ መንገድ ብርቱዎቹን መደገፍ ነው፤ ክንዳቸው፣ ድምጻቸው፣ ሥራቸው፣ ጥረታቸው፣ ሐሳባቸው፣ ትግላቸው፣ ከፍ ሲል ድል የሚያደርጉትን መደገፍ ነው፡፡ መጥፎ ሠሪዎችን ከምንቃወመው በላይ መልካም ሠሪዎችን የማንደግፍ ከሆነ ውጤት አናመጣም፡፡ 
 
የሙሴም ታላቅነት ምን መሪ፣ እጆቹ ታላቅ ሥራ የሚሠሩና ድል አድራጊ ቢሆንም ሊደክም፣ ሊሸነፍ፣ ሊያቅተውና ሊዝል እንደሚችል አመነ፡፡ ያለ ሌሎች ድግፋ ብቻውን ለውጥ እንደማያመጣ ተቀበለ፡፡ ታላቅነት ማለት የታናናሾችን አስተዋጽዖ መናቅ አይደለም፡፡ ሁሉን ብቻዬን አደርገዋለሁ አላለም፡፡ አሮንና ሖር እንደሚያስፈልጉት ተቀበለ፡፡ ጎበዝ ሰው እንዲህ ነው፡፡ ሁሉንም ለብቻዬ እችለዋለሁ አይልም፡፡ የአንድ ሰው ውጤታማነት የብዙ ሰዎች አስተዋጽዖ ውጤት ነውና፡፡ ድል የሙሴም፣ የአሮንና የሖርም የየብቻ ውጤት አይደለም፡፡ ድል የሙሴ፣ የአሮንና የሖር የኅብረት ውጤት ነው፡፡

Friday, April 20, 2018

ተምሬ ተምሬ¡


አብሮ አደግ ጓደኛዬን ባለፈው አሜሪካ አገኘሁት፡፡ ጽኑ ሰው ብርቱ ኃይል፡፡ በትምህርት ድህነት ይፈረከሳል ከተባለ ቁጥር አንድ መዶሻው እርሱ ነው፡፡ የእናት የአባቱ ቤት ከትምህርት ቤታችን ስድስት ሰዓት ይርቃል፡፡ ይህን ሁሉ እየተጓዘ መማር ስለማይችል ከትምህርት ቤቱ የአንድ ሰዓት ርቀት ላይ ቤት ተከራይቶ ነበር የሚማረው፡፡ ቤተሰቦቹ ወዳሉበት ገጠር ቅዳሜ ጠዋት ይሄድና እሑድ ከሰዓት ስንቁን ቋጥሮ ይመለሳል፡፡ ያችን ስንቅ ቆጥቦ ከሰኞ እስከ ዓርብ ይመገባል፡፡ ነገን ዛሬ ላይ ለመትከል እንደሚቻል አምኖ የሚያገኘውን ዕድል ሁሉ ይጠቀማል፡፡ እርሱን ፈተና አያሸንፈውም፤ እርሱ ራሱ የኑሮ ፈተናዋ ነው፡፡ እርሱ ፈተና የሚገጥመው ወላጅ አምጡ የተባለ ዕለት ነው፡፡ ስድስት ሰዓት ተጉዞ የሚመጣ ወላጅ አያገኝም፡፡ ጉዳዩን ራሱ ለወላጆቹ ማስረዳት ከባድ ነው፡፡ በዚህ ምክንያት የርሱ ወላጆች ይቀያየራሉ፡፡ አንድ ቀን ያንዱን፣ ሌላ ቀን ደግሞ የሌላውን ወላጅ ይወስዳል፡፡
ጽሑፉ እንደ ጤፍ የደቀቀ፣ ነገር ግን እንደ ቆሎ የደመቀ ነው፡፡ ለምንድን ነው? ስንለው ‹ደብተር ቶሎ እንዳያልቅብኝ ነው› ይላል፡፡ የተሰጠውን የቤት ሥራ እዚያው ትምህርት ቤት ውስጥ በጊዜ ይሠራል፤ የታዘዘውን ያለ ማመንታት ይፈጽማል፤ ክፍል ውስጥ ላለመረበሽ ሁልጊዜ ይጥራል፡፡ ከመምህራኑ ጋር የጌታና ሎሌ ዝምድና አለው፡፡ ይታዘዛቸዋል፤ ያገለግላቸዋል፡፡ ለምንድን ነው? ስንለው ‹ወላጅ አምጣ እንዳይሉኝ ነው› ይላል፡፡ ለእርሱ አንድ ኤክስ ማግኘት ማለት ከሕይወቱ መሥመር አንድ ርምጃ ወደኋላ መመለስ ማለት ነው፡፡

Monday, April 16, 2018

ከመጽሐፈ ጊዮርጊስ ወልደ አሚድ ጋር የተገኘው ለዐፄ ዘርአ ያዕቆብ የቀረበው ሙገሳ:- ስለ ጊዮርጊስ ወልደ አሚድ መጽሐፍ የግእዝ ትርጉም ምን ይነግረናል?



ይህ ከዚህ ቀጥሎ የተጻፈው ሙገሳ በፈረንይ ቤተ መጻሕፍት በቁጥር BNF ethiopien 68 ተመዝግቦ በተቀመጠው መጽሐፈ ጊዮርጊስ ወልደ አሚድ ላይ የሚገኝ ነው፡፡ መጽሐፉ ክፍለ ክርስቶስ በተባለ ሰው አስጻፊነት፣ ዘወልደ ማርያም በተባለ ጸሐፊ፣ በብርሃን ሰገድ ዐፄ ኢያሱ ጊዜ(1723-1747 ዓ.ም.) የተገለበጠ ነው(fol. 107b)፡፡ በመጽሐፉ መጨረሻ የሚገኙት የኅዳግ ማስተዋሻዎች በንጉሥ ኢያሱና በንጉሥ ኢዮአስ(1747-1761 ዓ.ም.) ዘመን የተመዘገቡ የመጻሕፍት ዝርዝሮችን ይዘዋል፡፡ ‹ኆልቆ መጻሕፍት ዘፃና› ይላል(107b,108a)፡፡ ፃና የተባለችው ገዳም ማን እንደሆነች የጠየቅን እንደሆነ በመጽሐፉ መጨረሻ ላይ ‹ተወጥነት መሠረተ ሕንጻሃ ለመቅደሰ ቂርቆስ ዘፃና[1]› የሚል ንባብ አለ(108b)፡፡ ይህም መጽሐፉ የጣና ቂርቆስ ንብረት እንደነበረ ያስረዳናል፡፡ በነዚያ የመጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ በሁለቱም የቆጠራ ዘመናት 2 መጽሐፈ ጊዮርጊስ ወልደ አሚድ እንደነበረ ይገልጣል፡፡ እንግዲህ በኋላ ዘመን አንዱ ወቶ ፈረንሳይ ተሻግሯል ማለት ነው፡፡ በመቅድሙ ላይ ንጉሥ ዘርአ ያዕቆብን(fol.1a) በጸሎቱ ላይ ደግሞ አድያም ሰገድ ኢያሱን ያነሣል፡፡ 

Wednesday, April 4, 2018

የዐቢይ ንግግር ሰባት አዕማድ


የሀገሬ ሰው ‹ካልተናገረ አይታይ ብልሃቱ፣ ካልታረደ ዓይታይ ስባቱ› ይላል፡፡ ንግግር የሰው ልጅ ከተሰጡት የላቁ ጸጋዎች አንዱ ነው፡፡ ንግግር ሰዎችን ሊያግባባቸው፣ ወደ አንድነትና ኅብረት ሊያመጣቸው፣ ሊያከራክራቸውና ሊያወያያቸው ኃይል አለው፡፡ ከመሪዎች ከሚጠበቁ ነገሮች አንዱ ኃይል ያለው ንግግር ነው፡፡ ኃይል ያለው ንግግር በሚመርጣቸው ቃላት፣ በሚጠቀምበት ድምፀት፣ በሚያቀርባቸው አገላለጦች፣ በሚሰጣቸው ምሳሌዎች፣ በሚቀርብበት ተፋሰስ፣ በሚዋቀርበት አሰካክና በምጣኔው ይታወቃል፡፡ ሊደመጥ፣ ሊነበብ የሚችል፣ በሐሳቡ ባንስማማም በአቀራረቡ የሚማርከን፣ በዝርዝሩ ባንግባባም ሐሳቡ ግን የሚገባን፤ ባንወደውም የምናደንቀው ንግግር ከመሪዎች ይጠበቃል፡፡ ዐፄ ምኒልክ ለዐድዋ ጦርነት ሕዝቡን ለመጥራት ያወጁት ዐዋጅ ከዐዋጅነቱ ይልቅ የመሪ ጥሪ የሆነ ቃል አለው፡፡ በውስጡ ንጉሡንና ሕዝቡን የሚያቀራርብ፣ የሀገሪቱን ችግር የሚገልጥ፣ ከሕዝቡ የሚፈልጉትን የሚያሳይ፣ ሀገር ስትጠራው እምቢ ብሎ የቀረ የሚገጥመውን ዕጣ ፈንታ የሚያመላክት ቃል ነው፡፡ መላዋን ኢትዮጵያ ለአንድ ዓላማ ያሰለፈና ውጤቱን በዐድዋ ተራሮች ላይ ያሳየ ቃል ነው፡፡
በተለይ ደግሞ ሀገር ምጥ ላይ በምትሆንበት ጊዜ የመሪዎች ንግግር ወይ ፈዋሽ ወይ አባባሽ ይሆናል፡፡ ከአያያዝ ይቀደዳል ከአነጋገር ይፈረዳል እንዲሉ፡፡ አነጋገሩ የሚያግባባ፣ የሚጠራና የሚያቀራርብ ከሆነ ሕዝብን ለመፍትሔ የማሰለፍ ኃይል ይኖረዋል፡፡ ንግግሩ ብቻ ሳይሆን ንግግሩ የተዋቀረበት መዓዝን የመሪውን ጉዞ ካርታውን እንድናይ ያደርገናል፡፡
የዶክተር ዐቢይ አሕመድ ንግግር በንግግሩ ይዘት፣ ንግግሩ በተቀናበረባቸው ቃላት፣ ቃላቱ በተሰናሠሉበት አወቃቀር፣ ሐሳቡ በተገለጠባቸው ምሳሌዎች፣ ማሳያዎች፣ ጥቅሶች፤ ትኩረትና አጽንዖት በተሰጣቸው የሐሳብ ዘውጎች፣ ብርታቱና ድክመቱ ሊተነተንና የመሪዎች ንግግር ምን መሆን እንዳለበት መማማሪያ ሊሆን ይገባዋል የሚል ሐሳብ አለኝ፡፡ በዚህ ረገድ ንግግሩ የተዋቀረባቸውን ሰባት አዕማድ ለዛሬ ላንሳ፡፡

Monday, March 26, 2018

ኀሠሣ መጻሕፍት


በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ከሚገርሙኝ ነገሮች አንዱ አባቶቻችን ለመጻሕፍት የነበራቸው ፍቅር ነው፡፡ የሌሉትን ካሉበት አስመጥተው አስተርጉመው፤ ለደራስያኑ ቀለብና ቤት ሰጥተው፣ ሲጨርሱም ሹመውና ሸልመው እንዴት ያስጽፉ እንደነበር የተረፉት መዛግብት የሚነግሩን አስደናቂ ነገር ነው፡፡ የኢትዮጵያ ብሔራዊ የቤተ መጻሕፍትና ቤተ መዛግብት ኤጀንሲ ዛሬም በየአድባራቱና ገዳማቱ ከ240ሺ በላይ መጻሕፍት መኖራቸው ይገልጣል፡፡ በመላው ዓለም ተበትነው ከ30 ሺ በላይ መጻሕፍት እንዳሉ ይነገራል፡፡
አንዳንዶቹ መጻሕፍት ስማቸውን እንጂ ራሳቸውን መጻሕፍቱን አላገኘናቸውም፡፡ መጽሐፈ ከሊላ ወዲምናህ፣ መጽሐፈ ዮሴፍ ወእስኔት እስካሁን አልተገኙም፡፡ ከሊላ ወዲምናህ ከ16ኛው መክዘ በፊት እንደነበረ አባ ባሕርይ በመዝሙረ ክርስቶስ ያነሣዋል፡፡ የሐይቅ እስጢፋኖሱ የመጻሕፍት ዝርዝር ከሊላ ወድምናሕን ይጠቅሳል፡፡ መጽሐፉ ግን ዛሬ በሐይቅ የለም፡፡ አባ ጊዮርጊስም በልዩ ልዩ ድርሰቶቹ መጽሐፈ ዮሴፍ ወእስኔትን ያነሳዋል፡፡

Thursday, March 22, 2018

የጣና ቂርቆስ መጻሕፍት በሦስት ዘመናት

ጥንታውያን ጳጳሳት፣ ሊቃውንት፣ ካህናትና ምእመናን፤ ነገሥታት መኳንንት፣ ወይዛዝርት ባላባቶች መጻሕፍትን እያስጻፉ ለየገዳማቱና አድባራቱ ይሰጡ ነበር፡፡ እነዚህ መጻሕፍት በእሳት፣ በጦርነት፣ በዝርፊያና በስጦታ ያለቁት አልቀው የቀሩት ቀርተዋል፡፡ አንዳንድ ገዳማት የነበሯቸው መጻሕፍት ዝርዝር በብራና መጻሕፍት ላይ ይመዘግባሉ፡፡ እነዚህን መዛግብት ዛሬ ስናነባቸው ስንት መጻሕፍት እንደጠፉ ይነግሩናል፡፡ በሌላው ሀገር የተወሰዱትስ ምንም በስደት ቢኖሩ ሕልውናቸው አልጠፋም፡፡ ሕልውናቸው የጠፉት መጻሕፍት ናቸው የሚያስቆጩት፡፡ ከትናንት ብንዘገይ ከነገ እንድንቀድም የቀደሙትን የሥነ ጽሑፍ ሀብቶቻችንን መቃኘት፣ ማጥናትና መጠበቅ አለብን፡፡ ሀገር የምትቆመው በዕውቀትና በእውነት ነውና፡፡ ዕውቀትን ያለ እውነት፣ እውነትንም ያለ ዕውቀት ማሰብ አይቻልም፡፡ 

Tuesday, March 20, 2018

‹የግእዝ ሥነ ጽሑፍ በየዓይነቱ›


ስለ ግእዝ ሥነ ጽሑፍ የተሰበሰቡ አንዳንድ ማስተዋሻዎች 


ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ እነዚህን ማስተዋሻዎች የሰበሰብኩት በዋሽንግተን ዲሲ ቅድስት ማርያም ቤተ ክርስቲያን ስለ ግእዝ ሥነ ጽሑፍ ለማቅረብ ነበር ይላሉ፡፡ በእነዚህ ሁሉ ዘመናት በየአድባራቱና በየአዳራሹ ብንጋብዛቸው ኖሮ ስንት መጽሐፍ እናተርፍ ነበር? በሀገራችን አንድ ሊቅ ሲሞት ብቻውን አይሄድም

አራት ሰው ሞተ ተቀበረ ዛሬ
ድጓ ጾመ ድጓ መዋሥዕት ዝማሬ
ተብሎ ለአንድ ሊቅ የተገጠመው ይሄንን ይነግረናል፡፡ እንደ ፕሮፌሰር ጌታቸው ያሉ በሁለት እጅ የማይነሡ ሊቃውንት እንደ ጥገት ላም ሊታለቡ፣ እንደ ወይን ዛላ ሊለቀሙ ይገባል፡፡ በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ከጎተራቸው መዝገን ይገባል፡፡ 

Thursday, February 15, 2018

ከማስታገሻው ወደ መፈወሻው

የሚፈቱትን ለመቀበል የወጣው ሕዝብ
መንግሥት መረራ ጉዲናን፣ እስክንድር ነጋን፣ አንዱዓለም አራጌን፣ በቀለ ገርባንና ሌሎችንም የፖለቲካ እስረኞችን መፍታቱ አንድ ርምጃ ወደፊት ነው፡፡ ቢያንስ ያንዣበበውን የሥጋት ደመና ይገፈዋል፡፡ የሀገሪቱንም ዜና ከ‹ታሠሩ› ወደ ‹ተፈቱ› ይቀይረዋል፡፡ የተስፋ ብልጭታም በሕዝቡ ላይ ይጭራል፡፡ ከታሠሩት ጋር አብሮ ለታሠረውም ወገን ትልቅ እፎይታ ነው፡፡ አብሮ ግን ሁለት ነገሮች ተያይዘውና ቀጥለው መምጣት አለባቸው፡፡

Monday, February 12, 2018

የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ (ክፍል ስድስት እና የመጨረሻው)

በፒ.ዲ.ኤፍ. ለማንበብ ይህንን ይጫኑ
የጌታቸው ኃይሌ መከራከሪያ
ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ ዘርአ ያእቆብን በተመለከተ በቅርቡ ሁለት ጽሑፎችን አውጥተዋል፡፡ የመጀመሪያው በ2006 ዓ.ም. ባሳተሙት ‹ሐተታ ዘዘርአ ያእቆብ› በሚለው መጽሐፋቸው መግቢያ ላይ የሰጡት ትንታኔ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ በ2017 ባወጡት Ethiopian Studies in Honor of Amha Asfaw በተሰኘው መጽሐፍ ላይ ያቀረቡት ጥናት ነው፡፡
ጌታቸው ኃይሌ ዘርአ ያእቆብ በካቶሊክ ሚስዮናውያን ተጽዕኖ ውስጥ የወደቀ፣ ፍልስፍናውንም በአብዛኛው ከእነርሱ የወሰደ ኢትዮጵያዊ ዳዊት ደጋሚ ደብተራ ነው የሚል ድምዳሜ ላይ ደርሰዋል፡፡ ለዚህ ድምዳሜ መድረሻ ያነሷቸው ነጥቦች አሉ፡፡ አንድ በአንድ እንያቸው፡፡
1.      ኡርቢኖ የሐተታ ደራሲ ከሆነ ለምን በግእዝ ይጽፈዋል? ምክንያቱም የጻፈው ለኢትዮጵያውያን ነው እንዳንል ሁለቱንም ቅጅዎች ወደ ፈረንሳይ ልኳቸዋል፡፡ በሐተታዎቹ ውስጥ ያሉት ሐሳቦች ደግሞ ለአውሮፓውያን አዲስ አይደሉም፡፡
2.     የቅጅ ቁጥር 234 በኡርቢኖ የእርማት ሥራ ተሠርቶበታል፡፡ ኡርቢኖ የራሱን ሥራ ለምን ያርመዋል?
3.     ሐተታ ኢትዮጵያዊውን መዝሙረ ዳዊት በሚገባ በሚያውቅ ሰው የተዘጋጀ ነው፡፡ ‹በዳዊት ደጋሚ ደብተራ›፤ መዝሙረ ዳዊት የዕለት የጸሎት መጽሐፉ ካልሆነ በዚህ መጠን አይጠቅሰውም፡፡ ይህ ደግሞ ዳዊትን በቃላቸው የሚይዙት የኢትዮጵያውያን ልማድ ነው፡፡
4.     ወለተ ጴጥሮስን እንዴት በበጎ ያነሳታል?
5.     ኡርቢኖ ሊያርመው የተነሣው የዘመን አቆጣጠር
6.     ‹ፋሲለደስ› እና ‹ወልደ ፋሲለደስ› በሚሉት ስሞች ላይ የሠራው ስሕተት
7.     ሌሎች ዝርዝር ማስረጃዎች
ኡርቢኖ ጽሑፎቹን ደጋግሞ የማረም ጠባይ እንዳለው በቅርጣግና ሌሊቶች የትርጉም ሥራው ላይ ታይቷል፡፡ ከማርች 1852 ጀምሮ የኢትዮጵያን ሊቃውንት ሊያስደስት የሚችል ቅጅ ለማውጣት የተለያዩ ቅጅዎችን አዘጋጅቷል፡፡ ኡርቢኖ አንዱን ቅጅ (215) የላከው ኢትዮጵያ ሆኖ ሲሆን ሌላኛውን (234) የላከው ግን ካይሮ ሆኖ ነው፡፡ ለምን? ኡርቢኖ ካይሮ የገባው ከኢትዮጵያ ተባርሮ ነው፡፡ አንደኛውን ቅጅ ለዲ. አባዲ የላከው ከዲ. አባዲ ገንዘብ ለማግኘትና የዕውቀቱን ልክ ለማሳየት ነው፡፡ ለዚህም ደብዳቤው ይነግረናል፡፡ ሌሎቹን ቅጅዎች ያዘጋጃቸው ግን ለኢትዮጵያውያን አገልግሎት ነበር፡፡ እንዳጋጣሚ ግን ከሀገር ሲባረር ይዞት ሄደ፡፡ በዚያውም ካይሮ ላይ የመመለስ ሐሳቡ የማይሳካ ሲመስለው ለዲ. አባዲ ላከለት፡፡ የዚህ ዓላማም ገንዘብ ማግኘት እንደሚሆን መገመት ይቻላል፡፡ ሁለቱም ወደ አውሮፓ የተላኩት በተለያየ ዓላማ ነው፡፡ የመጀመሪያው ለዲ. አባዲ አዳዲስ መዛግብት የማግኘት ፍላጎቱን ለማርካት፤ ሁለተኛው ደግሞ ካይሮ ላይ ተስፋ ሲቆርጥ የላካቸው ናቸው፡፡
‹ዘርአ ያእቆብ› ከዳዊት በላይ እንደማያውቅ ቀደም ብለን አይተናል፡፡ ይህ ግን ዘርአ ያእቆብ ተማርኩ ካለው የመጻሕፍት ትምህርትና ‹ባልንጀሮቼ በዕውቀቴ የተነሣ ቀኑብኝ› ከሚለው ገለጣው ጋር የሚጣረስ ነው፡፡ ዘርአ ያእቆብ ለምን በዚህ መጠን መዋሸት ፈለገ? ደግሞስ ያንን ያህል ‹የሚፈላሰፍ› ሰው እንዴት በዕውቀት ይህንን ያህል ደከመ? በውሸትስ ይህንን ያህል በረታ? እንፍራንዝስ ቁጭ ብሎ ምንድን ነው ሲያስተምር የነበረው? የማያውቀውን መጽሐፍ ነው ሲያስተምር የነበረው? እንደ እኔ ግምት እነዚያን የዳዊት መዝሙራት ያስገቡለት አብረውት የሠሩት ደባትር ናቸው፡፡ እርሱም በኋላ ጥቅሶቹን በኅዳግ ጨምሮባቸዋል፡፡

Thursday, February 1, 2018

የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ (ክፍል አምስት)

ለመሆኑ ሐተታዎቹ ምን ይነግሩናል?
1.  ዘርአ ያእቆብ የተወለደው ከአክሱም ካህናት ወገን መሆኑን ይነግረናል፡፡ በአኩስም የትኛው ክፍል ወይም ቦታ እንደሆነ ግን አይገልጥም፡፡ ይህ ግን ዘርአ ያእቆብ በሌሎች ነገሮች ከሚሰጠን ዝርዝር የተለየ ነው፡፡ የወደቀበትን ገደል ሥፍር ሳይቀር 25 ክንድ ከስንዝር መሆኑን ይነግረናል፡፡ እንዲያውም በእኛ ድርሳናት ያልተለመደ የተወለደበትን ቀንና ዘመንም ይገልጥልናል፡፡ ልጁ የተወለደበትን ቀንና ዘመንም ይገልጥልናል፡፡ አኩስም ውስጥ የተወለደበትን ቦታ ግን አይነግረንም፡፡ ኡርቢኖ አኩስም አካባቢ ስለነበረ ነው ይህን የትውልድ ቦታ የመረጠው ብሎ መገመት ይቻላል፡፡
2. የዘርአ ያእቆብ የዓለም ስሙ ‹ወርቄ› ነው፡፡ ‹ወርቄ፣ ብርቄ፣ ድንቄ› የሚሉ የስም አወጣጦች በአማራው አካባቢ እንጂ በአኩስም አካባቢ የተለመዱ ስሞች አይደሉም፡፡ ኡርቢኖ በደብረ ታቦር አካባቢ ሲኖር የሰማውን ስም መሆን አለበት የተጠቀመው፡፡
3.   ዘርአ ያእቆብ ትርጓሜ መጻሕፍት እንደተማረ ይነግረናል፡፡ በቤተ ክርስቲያን የመጻሕፍት ትርጓሜ ትምህርት ብሉይ፣ ሐዲስ፣ ሊቃውንትና መጻሕፍተ መነኮሳት ናቸው፡፡ ዝርዝር ማቅረብ የሚወደው ዘርአ ያእቆብ ጠቅልሎ ‹መጻሕፍትን ተማርኩ› የሚለውን ለመቀበል አስቸጋሪ ነው፡፡ ያውም ‹የሀገራችን መምህራን እንዴት እንደሚተረጉሟቸው፣ ፈረንጆችም እንዴት እንደሚተረጉሟቸው ተማርኩ› ነው የሚለው፡፡ በጥንቱ የትምህርት አሰጣጥ ይህንን ሁሉ ለመማር ዐሥር ዓመት በቂ አይደለም፡፡ የሐዲሳት ትርጓሜ ብቻ አምስት ዓመት ይፈጃልና፡፡ ስለ መምህርነቱ ሲነግረን ‹በዚያም መጻሕፍትን ለአራት ዓመት አስተምር ነበር› ይላል፡፡ የመጻሕፍት አስተማሪ የሚባል መምህር በቤተ ክርስቲያን የለም፡፡ የሐዲሳት መምህር፣ የብሉያት መምህር፣ የሊቃውንት መምህር፣ የመጻሕፍተ መነኮሳት መምህር እንጂ፡፡
4.   ዘርአ ያእቆብ ባልንጀሮቹ ለምን እንደጠሉት ሲገልጥ ‹እኔ በትምህርትና በባልንጀራ ፍቅር ከእነርሱ እበልጥ ነበርና› ይላል፡፡ ይህ ግን እውነቱን አይደለም፡፡ ዘርአ ያእቆብ በመጽሐፉ ውስጥ 43 ቦታ ላይ ቅዱሳት መጻሕፍትን ጠቅሷል፡፡ ከእነዚህም መካከል 32 ከዳዊት፣ 5 ከምሳሌ/ መክብብብ/ ጥበብ፣ 4 ከሐዲስ ኪዳን፣ 1 ከኦሪት፣ አንድ ደግሞ ከትንቢተ ኢሳይያስ የተጠቀሱ ናቸው፡፡ ከ43ቱ ጥቅሶች 32 ከመዝሙረ ዳዊት የተጠቀሱ ናቸው፡፡ ከሐዲስ ኪዳን ይልቅ ከመጻሕፍተ ጥበብ (መክብብ፣ምሳሌና ጥበብ) የጠቀሰው ይበዛል፡፡ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት መጻሕፍተ ጥበብ ከመዝሙረ ዳዊት ጋር አብረው የሚጻፉና የሚደገሙ የጸሎት መጻሕፍት ናቸው፡፡ ይህም የዘርአ ያእቆብ ትምህርት ከመዝሙረ ዳዊት ያልዘለለ መሆኑን ያሳያል፡፡ እርሱንም ቢሆን በነጠላው እንጂ በትርጓሜው መንገድ አልጠቀሰውም፡፡ ኡርቢኖ ለአንቶንዮ ዲ. አባዲ ከላካቸው መጻሕፍት መካከል አምስቱ የሰሎሞን መጻሕፍት(ምሳሌ፣ ተግሣጽ፣ መክብብ፣ መኃልይ እና ጥበብ) ይገኙበታል፡፡ 

Thursday, January 25, 2018

የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ (ክፍል አራት)

የፍልስፍናው ይዘታዊ ማስረጃዎች
ኮንቲ ሮሲኒ እንደሚለው የሐተታ ዘርአ ያእቆብን ፍልስፍና ከዳ. ኡርቢኖ ደብዳቤዎች ጋር ለማስተያየት ሞክሮ ነበር፡፡ ዳ. ኡርቢኖ በግንቦት 1854 ለአንቶንዮ ዲ. አባዲ በጻፈው ደብዳቤ ላይ ሰውን የዚህ ዓለም ማዕከል አድርጎ የሚያይበትን አመለካከቱን አንጸባርቆ ነበር፡፡ ይህም አስተሳሰብ በሐተታ ዘርአ ያእቆብ ላይ በዚያው መልኩ ይገኛል፡፡ ኡርቢኖ ‹አንዳች ነገር ባውቅ ያ ከእግዚአብሔር ያገኘሁት ነው፡፡ ማንም አላስተማረኝም.. ስለ ፈጣሪና ሀልዎቱ እውነት የሆነ ሐሳብ እንዳለኝ አምናለሁ፡፡ ይህንንም ከማንም ባለመቀበሌ እኮራለሁ› ሲል በደብዳቤው ላይ ገልጦታል፡፡ በመስከረም 1854 በጻፈው ሌላ ደብዳቤ ደግሞ ብቸኝነቱ ከፈጣሪና ከዓለማት ጋር ለመገናኘትና በደስታ ለመኖር የሚቻልበትን መንገድ ለመመርመር እንደገፋፋው ይገልጣል፡፡ ‹እግዚአብሔር መኖሩን አምናለሁ፤ ሌላው ነገር ግን ሊያረካኝ ስላልቻለ እቃወመዋለሁ› ሲል ገልጦ ነበር፡፡ ይህን መሰሉ ሐሳብ በሐተታ ዘርአ ያእቆብም ውስጥ ይገኛል፡፡ በርግጥ ይህንን ደብዳቤ የጻፈው ሐተታ ዘርአ ያእቆብን ካገኘ ከሁለት ዓመታት በኋላ በመሆኑ ማን ከማን እንደወሰደው ግልጽ አይደለም የሚል ትችት ቀርቦበታል፡፡ ነገር ግን ቀደም ብሎ ከጻፋቸው ብቸኝነቱን ከሚጠቅሱት ደብዳቤዎቹ ጋር ስናነጻጽረው ይህ ሐሳብ የ ዳ. ኡርቢኖ ውስጣዊ ሐሳቡ መሆኑን እንረዳለን፡፡

Monday, January 22, 2018

የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ (ክፍል ሦስት)


አባ አየለ ተክለ ሃይማኖትና ዳ. ኡርቢኖ
አባ አየለ ተክለ ሃይማኖት በዳ. ኡርቢኖ ዘመን የነበረ ካቶሊካዊ ሚሲዮናዊ ነው፡፡ በአቡነ ያዕቆብ ይመራ የነበረው የትግራይ ካቶሊክ ሚሲዮናዊ ልዑክ አባል ነበር፡፡ ከትግራይ ወደ ጎንደር መጣ፡፡ ምንም እንኳን ዳ. ኡርቢኖ የተመላለሰበትን መሥመር በሚገባ ቢያውቀውም የእርሱ ዋናው ትኩረት ግን የሚሲዮን አገልግሎት ላይ ነበር፡፡ ዳ. ኡርቢኖ ግን ሚሲዮናዊ ተልዕኮውን ትቶ በቤተ ልሔም አጠገብ ይኖር ነበር፡፡ ይሠራ የነበረው ሥራ ግን ለሌሎቹ የሥራ ባልደረቦቹ ግልጽ አልነበረም፡፡ 

ኮንቲ ሮሲኒ እኤአ በ1916 የአባ ተክለ ሃይማኖትን ማስታወሻ አሳትሞ ነበር[1]፡፡ በዚህ ማስታወሻቸው ላይ ዳ. ኡርቢኖ ከቤተልሔም ደባትር ከደብተራ አማርከኝ(ምናልባት ደብተራ አሰጋኸኝ ይሆናል) እና ከሊቀ ካህናት ጎሹ ጋር የቀረበ ግንኙነት እንደነበረው ይገልጣሉ፡፡ ከእነርሱም የፍሪ ማሶናውያንንና የመናፍቃንን መጽሐፍ መግዛቱን ይናገራሉ፡፡ በዚህ ማስታወሻ ላይ ዳ. ኡርቢኖ ብዙ መጻሕፍትን እንደሚያስጽፍ፤ የእነዚህ መጻሕፍት ደራሲ ራሱ ቢሆንም ነገር ግን የብእር ስም እንደሚጠቀም፣ ይህም መጽሐፍ ወርቄ እንደሚባል፣ ስምሙ የተሰጠው ደራሲው ነው ተብሎ በታሰበው ሰው ስም መሆኑን ያትታሉ፡፡ አባ ተክለ ሃይማኖት ‹ሐተታ ዘርአ ያዕቆብን› አላነበቡትም የሚነግሩን ግን ስለ እርሱ መሆኑ ርግጥ ነው፡፡ የዘርአ ያዕቆብ ሌላው ስሙ ‹ወርቄ› ነውና፡፡ አባ ተክለ ሃይማኖት ዳ. ኡርቢኖ በመጽሐፍ ቅዱስ፣ በፍልስፍናና በኢትዮጵያ ቋንቋዎች የተሻለ ዕውቀት እንዳለውም ይናገራሉ፡፡ አባ ተክለ ሃይማኖት ዳ. ኡርቢኖን በመልካም አያዩትም፤ የሚያጠራጥር ሕይወትና እምነት እንደነበረው ይገልጣሉ፡፡ 

Thursday, January 18, 2018

ቀውስጦስ - የበረሓ ምንጭ


ሲያምኑ እንደ አብርሃም ነው፣ ሲሠሩ እንደ ላሊበላ፡፡ ሲያስተምሩ እንደ ዮሐንስ አፈወርቅ ነው፣ ሲተጉ እንደ ቅዱስ ጳውሎስ፤ ከቆረጡ እንደ አቡነ ጴጥሮስ ናቸው፣ ከሞገቱ እንደ ሳዊሮስ፡፡ ከመረቁ የሚጠቅሙትን ያህል ከረገሙም ይጎዳሉ፤ የቤተ ክርስቲያን ጉዳይ ከሆነባቸው ክብር፣ ፕሮቶኮል፣ ስምና ዝና አይገድባቸውም፡፡ ከቀበሌ እስከ ቤተ መንግሥት ይሞግታሉ፤ በፍትሕ አደባባይ መፍትሔ ካጡ ‹ይግባኝ ለክርስቶስ‹ ብለው ለሰማያዊው ፍርድ ቤት ያቀርባሉ፡፡
አረጋዊ ናቸው፣ ግን እንደ ወጣት ይሠራሉ፤ ሊቀ ጳጳስ ናቸው ነገር ግን እንደ ሰንበት ተማሪ ይሮጣሉ፣ የአንድ ሀገረ ስብከት ሊቀ ጳጳስ ናቸው፣ ግን በሁሉም ይወደዳሉ፤ ትምህርታቸው ከሰው ልብ ዕንባቸው መንበረ ጸባዖት ይደርሳል፡፡ በርሳቸው ዘንድ ትንሽ የለም፣ ትልቅም የለም፡፡
የርሳቸውን ስም የያዘው ቅዱስ የዛሬ 700 ዓመት እንዲሁ እንደርሳቸው ነበር፡፡ ቅዱሱ የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ደቀ መዝሙር ሲሆን ያስተምራል፣ ገዳማትን ይተክላል፣ ደቀ መዛሙርትን ያፈራል፣ ነገሥታትን ይገሥጻል፣ ለእምነቱ ጥብቅና ይቆማል፣ ግፍንና በደልን ይጸየፋል፡፡ ቅዱስ ቀውስጦስ ዘመሐግል፡፡ በሰማዕትነትም ያረፈው ንጉሥ ዓምደ ጽዮን ከክርስትናው ወጥቶ ሁለት ሚስት አግብቶ፣ የተቃወሙትን ቅዱሳን በግፍ ባሳደደ ጊዜ ነው፡፡ በንጉሡ ፊት እውነቱን ተናግሮ፣ ስሕተቱን ገልጦ በተናገረ ጊዜ ከቤተ መንግሥቱ አውጥተው በጨለማ ቤት አሠሩት፣ በኋላም ከጨለማው እሥር ቤት አውጥተው ዛሬ በሰሜን ሸዋ እንሣሮ በሚባለው ቦታ ወስደው በግፍ ገደሉት፡፡ እርሳቸውም ስሙን ብቻ ሳይሆን ግብሩንም ወርሰውታል፡፡ 

Wednesday, January 17, 2018

የሌለውን ‹ፈላስፋ› ፍለጋ


የመጽሐፉ ታሪክ
(ክፍል ሁለት)
ከስድስት ወር በኋላ በየካቲት 1853(እኤአ) ኡርቢኖ ለአንቶኒዮ ዲ. አባዲ በጻፈው ደብዳቤ ላይ ‹ሐተታ ዘርዐ ያዕቆብ› በእጁ መግባቱን ገለጠለት፡፡ ‹በመጨረሻ ባለፈው የገለጥኩልህን መጽሐፍ አገኘሁት፡፡ መጽሐፉን ተርጉሜዋለሁ፡፡ ነገር ግን ዋናውን እንጂ ትርጉሙን ላንተ መላክ የለብኝም ብዬ ስላሰብኩ በደብዳቤ መልክ ልልክልህ እንድችል በስስ ወረቀትና በጥቃቅን ፊደላት መገልበጥ ጀምሬያለሁ፡፡ አመቺ ጊዜ ካገኘሁ እልክልሃለሁ› ብሎታል፡፡ በዚህ ደብዳቤው ላይ መጽሐፉን አሳጥሮ ገልጦታል፡፡ የዘርአ ያዕቆብን የሞቱን ታሪክ የጻፈው ተማሪው ወልደ ሕይወት መሆኑንና ወልደ ሕይወት ሌላ መጽሐፍ መጻፉን በዚህ መጽሐፍ ላይ እንደገለጠ፤ ነገር ግን ኡርቢኖ እንዳላገኘው ይናገራል፡፡ ቤተሰቦቹ በጣና ደሴቶች ውስጥ የሚገኙ አንድ የደብረ ታቦር ደብተራ ግን መጽሐፉን ሊያመጣለት ቃል እንደገባለት ኡርቢኖ ይገልጣል፡፡
ይህ ኡርቢኖ አገኘሁት ያለውና በአውሮፓውያን ቀለም በወረቀት የገለበጠው ‹የሐተታ ዘርዐ ያዕቆብ› ቅጅ ዛሬ በፈረንሳይ ቤተ መጻሕፍት የሚገኘውና Ms.234 የተመዘገበው ቅጅ ነው፡፡ ይህ ቅጅ ሐተታ ዘርአ ያዕቆብን ብቻ የያዘ ሲሆን ‹መጽሐፈ ሐተታ ዘዘርዐ ያዕቆብ› ይላል፡፡ የመጽሐፉን መጨረሻ የጨመረለት ወልደ ሕይወት የተሰኘው ደቀ መዝሙሩ መሆኑንም እንዲህ ሲል ይገልጠዋል ‹ወአነ ወልደ ሕይወት ዘተብህልኩ ምትኩ ወሰኩ ዝየ ዘንተ ንስቲተ - እኔ ወልደ ሕይወት የተባልኩት ምትኩ፣ እዚህ ላይ ጥቂት ጨመርኩ› ይላል፡፡ የራሱ መጽሐፍ እንዳለው ሲገልጥም ‹ወበእንተ ጥበብየሰ ዘአለብወኒ እግዚአብሔር ወመሀረኒ ዘርአ ያዕቆብ ፶ወ፱ ዓመተ ናሁ ጸሐፍኩ ወአነሂ ካልእ መጽሐፈ - እግዚአብሔር እንዳውቀው ስላደረገኝ፣ ዘርአ ያዕቆብም 59 ዓመት ስላስተማረኝ ጥበብ እኔም ሌላ መጽሐፍ ጻፍኩ› ብሏል[1]፡፡ መጽሐፉ ወልደ ጊዮርጊስ የተባለ ሰው ወልደ ዮሴፍ በሚባል ጸሐፊ እጅ ያስገለበጠው መሆኑን በመጨረሻው ላይ ይገልጣል[2]፡፡

Tuesday, January 16, 2018

የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ (‹ፈላስፋው› ዘርዐ ያዕቆብ ማነው?)

የመጽሐፉ ታሪክ
ከደብረ ታቦር ከተማ የተላኩ ሁለት መጻሕፍት በ1848 ዓ.ም. ፓሪስ ደረሱ፡፡ መጽሐፎቹ ከዚህ በፊት በኢትዮጵያ የሥነ ጽሑፍ ታሪክ ያልተለመደ ይዘት ያላቸው ናቸው፡፡ የተላኩለት ሰው አንቶኒዮ ዲ. አባዲ የተባለ ፈረንሳዊ የካቶሊክ ሚሲዮናዊ ነው፡፡ ዲ. አባዲ በዘመነ መሳፍንት እኤአ ከ1836 – 1848 ዓም ኢትዮጵያ ውስጥ ለ12 ዓመታት በሚሲዮናዊነት የቆየ ፈረንሳዊ ነው፡፡ ከሚሲዮናዊነቱ በተጨማሪም የኢትዮጵያን ጥንታውያን መጻሕፍት በማሰባሰብና በማጥናትም የራሱን አካዳሚያዊ አስተዋጽዖ አድርጓል፡፡ የነበረበት ዘመን መንግሥት በተናጋበት በዘመነ መሳፍንት በመሆኑ አያሌ መጻሕፍትን ሰብስቦ ወደ አውሮፓ ለማሻገር ጠቅሞታል፡፡ ከኢትዮጵያ ሲወጣ 192 የብራና መጻሕፍትን ይዞ ወጥቷል[1]፡፡ 

ዲ. አባዲ ከኢትዮጵያ ከወጣ በኋላ የኢትዮጵያን መጻሕፍት መሰብሰቡን አላቆመም፡፡ ለዚህ የጠቀሙት ደግሞ ኢትዮጵያ የነበሩ ካቶሊክ ሚሲዮናውያንና ኢትዮጵያ ውስጥ በነበረበት ጊዜ የመለመላቸውና ወደ ካቶሊክነት የለወጣቸው ደባትር ናቸው፡፡ እነዚህ ሚሲዮናውያንና ልውጥ ደባትር ከእርሱ ገንዘብና ሞራል እያገኙ አያሌ መጻሕፍትን ሀገሩ ከገባ በኋላ ይልኩለት ነበር፡፡ በተለይ ደግሞ ሚሲዮናውያኑና ልውጥ ደባትሩ ማዕከላቸውን በደብረ ታቦርና በድጓ ማስመስከሪያዋ ቤተልሔም አካባቢ በመትከላቸው ለቤተ ክርስቲያኒቱ ሊቃውንት፣ ለመጻሕፍቱና መጻሕፍቱን ለሚገለብጡት ጸሐፍት ቀረቤታ እንዲኖራቸው አድርጓቸዋል፡፡ ዛሬ የአንቶኒዮ ዲ. አባዲ ስብስብ መጻሕፍት በፈረንሳይ ዋናው ቤተ መጻሕፍት በስሙ ተመዝግበው ተቀምጠዋል፡፡ ልዩ ልዩ ባለሞያዎችም ካታሎግ አድርገዋቸዋል[2]፡፡