Monday, February 6, 2017

ለሊዮ ቶሎይስቶይ የተጻፈ ደብዳቤ (እውነተኛ የሰሙኑ ገጠመኝ)


click here for pdf
አንድ ወዳጄ ከሳምንታት በፊት አንድ ቴአትር ይጽፍና በአዲስ አበባ ከተማ ካሉት ቴአትር ቤቶች ወደ አንዱ ይሄዳል፡፡ ድርሰቱን ለግምገማ እንዲያስገባ ይነገረዋል፡፡ አስገባ፡፡ በቀደም ዕለት የግምገማውን ውጤት ለማየት ወደ ቤተ ተውኔቱ ያመራል፡፡ መዝገብ ቤቶቹም ‹የግምገማው ውጤት ደርሷል፡፡ መታወቂያዎትን አሳይተው ፈርመው መውሰድ ይችላሉ› ይሉታል፡፡ ከደረት ኪሱ መዥለጥ አድርጎ መታወቂያውን ሰጣቸው፡፡ የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ መታወቂያውንና ደብዳቤውን አስተያየና ‹እርስዎ መውሰድ አይችሉም፤ መውሰድ የሚችለው ደራሲው ነው› ይሉታል፡፡ እርሱም ደረቱን ነፍቶ ‹የድርሰቱ ባለቤት እኔ ነኝና ልውሰድ› ይላል፡፡ መዝገብ ቤቶቹም ‹እዚህ ላይ የተጻፈው ግን የእርስዎ ስም ሳይሆን የደራሲው ስም ነው› ይሉታል፡፡ ግራ ገባው፡፡ እዚህ ቴአትር ቤት ይህንኑ ድርሰት ይዞ የመጣ ሌላ ደራሲ ይኖር ይሆን? ብሎ አሰበ፡፡ የትርጉም ሥራዎች አንዱ ችግር ይህ ነው፡፡ የተለያዩ ሰዎች አንድን ሥራ ያውም በተመሳሳይ ጊዜ ተርጉመው ሊያቀርቡት ይችላሉ፡፡
‹የተጻፈውን ደብዳቤ ማየት እችላለሁ› ይላል ወዳጄ የተጻፈለትን ሰው ስም ለማየት ጓጉቶ፡፡
‹መውሰድ አይችሉም እንጂ ማየትስ ይችላሉ› አለው የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ፡፡
ወዳጄ ወደ ማኅደሩ አንገቱን ልኮ ሲመለከተው ግን ክው ብሎ ነበር የቀረው፡፡

የወዳጄ የቴአትር ደርሰት የዝነኛው ሩሲያዊ ደራሲ የሊዮ ቶሎይስቶይ ድርሰት ነው፡፡ ወዳጄ ወደ አማርኛ ተርጉሞ ነው ያቀረበው፡፡ በድርሰቱ ጽሑፍ ላይ ‹ደራሲ ሊዮ ቶሎይስቶይ፣ ተርጓሚ እገሌ› ይላል፡፡ አስደናቂው የቴአትር ቤቱ ደብዳቤ  ‹ለአቶ ሊዮ ቶሎይስቶይ› ተብሎ ነው የተጻፈው፡፡ ለዚህ ነበር መዝገብ ቤቱ መስጠት የቸገረው፡፡ ወዳጄ መጀመሪያ ነደደው፣ ቀጥሎ ገረመው፣ በመጨረሻም ዞረበት፡፡ ለማረጋገጥም ፊርማና ማኅተሙን አየው፡፡
‹ሊዮ ቶሎይስቶይኮ የለም› አለ ወዳጄ የሚናገረው ነገር ግራ ገብቶት፡፡
‹ታድያ አቶ ሊዮ ሲመጡ ይውሰዱ፣ ወይም እርስዎ ሕጋዊ ውክልና ይዘው ይምጡና ይውሰዱላቸው› አለ የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ ነገሩን ያቀለለ መስሎት፡፡
‹ከማን ነው ውክልና የማመጣው› አለ ወዳጄ የማሽላ ሳቅ ስቆ፡፡
የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ መነጽሩን አፍንጫው ላይ አስደግፎ መዝገቡን እያየ ‹ከአቶ ሊዮ ቶሎይስቶይ ነዋ፡፡ ዛሬኮ ውክልና ቀላል ሆኗል፡፡ በ30 ደቂቃ ይጨርሱታል፡፡ ውጭ ሀገር ከሆኑም መላክ ይችላሉ› አለው፡፡
‹ሊዮ ቶሎይስቶይን ታውቀዋለህ?› አለው፡፡
‹እዚህ ቴአትር ቤት ድርሰት ይዞ የሚመጣው ብዙ ነው፡፡ ስንቱን ዐውቀዋለሁ ብለው ነው፡፡ በተለይ ጀማሪ ደራሲዎችን አናውቃቸውም፡፡ ይሄ ሊዮ የተባለው ጀማሪ ጸሐፊ ይሆን?› አለና በግማሽ መነጽሩ እያየ መለሰለት፡፡ እንዴት አድርጎ ሊያስረዳው ይችላል፡፡ ሊቃውንት ተብለው የተቀመጡት ገምጋሚ ኮሚቴዎች ያላወቁትን ይህንን የመዝገብ ቤት ሹም ዕወቅ ማለት ግፍ ነው፡፡ ‹ድኃው ምን አረገ ሊቆቹን ነው መርገም› አለ ገሞራው፡፡
‹ሊዮ ቶሎይስቶይኮ ሞቷል፡፡ እንዴት ነው ለሞተ ሰው ደብዳቤ የምትጽፉት?›
ውይ፣ ውይ፣ ውይ ብሎ የመዝገብ ቤቱ ሹም አዘነ፡፡ ባያውቀውም በባህሉ መሠረት ለሞተ ሰው ማዘን ያለ ነው፡፡
‹መቼ ነው የሞቱት፡፡ አይ ሰው መሆን፤ ቴአትራቸው ሳይታይላቸው፤ ትንሽም ቢሆን ገንዘብ ሳያገኙ፤ አይ ሰው፤ ሰውና እንጨት ተሰባሪ ነው› አለ የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ አንገቱን እየነቀነቀ፡፡
‹የሞተውማ በ1903 ዓም የዛሬ 106 ዓመት በኅዳር ወር ነው› አለው ወዳጄ፡፡ የመዝገብ ቤቱ ባልደረባ ግራ ገባው፡፡ እስከዛሬ የተገመገመ ድራማ ሲያስረክብ ኖረ እንጂ ራሱ ድራማ ሠርቶ አያውቅም፡፡ አሁን ግን ራሱ ድራማ እየሠራ መሰለው፡፡    
‹አሁን የሚሉኝ ነገር እዚህ አንዳንዶች ጽፈው ከሚያመጡት የተሻለ ድራማ ይወጣዋል› አለና መዝገብ ቤቱ ሳቀ፡፡  
‹እንዴት የሚገመግሙት ሰዎች ሊዮ ቶሎይስቶይን አያውቁትም? ለመሆኑ ምን ተምረው ነው ገምጋሚ የሆኑት፡፡ የድርሰት አብነቶችን ሳያውቁ ምኑን ነው የሚገመግሙት? በ1821 ዓም ራሽያ ተወልዶ በ1903 ዓም የሞተውን ታላቁን የድርሰት ሰው ቶሎይስቶይን የማያውቅ የድርሰት ገምጋሚ ቴአትሮቻችንን ቢጥል ምን ይገርማል፡፡ ቴአትር የማያውቁ ሰዎች ቴአትር ከገመገሙ ቴአትር ሞቷል በለኛ፡፡›
የመዝገብ ቤት ባልደረባው አንገቱን እየነቀነቀ ‹ጌታው እኛ የታዘዝነው አቶ ሊዮ ቶሎይስቶይ ለሚባሉ ሰው አስፈርማችሁ ስጡ ተብለን ነው፡፡ እርስዎ ደግሞ አቶ ሊዮ ሞተዋል እያሉኝ ነው፡፡ ይሄ እንግዲህ ከዐቅማችን በላይ ነው፡፡ አለቆቻችንን ያነጋግሩ፡፡ እነርሱ ወስነው ይሄዱና እዳው ለኛ ነው የሚተርፈው› አለው፡፡
ወዳጄ እያዘነም፣ እየተበሳጨም፣ እየተገረመም መጣና ተረከልን፡፡
አንድ መምህሬ ‹ጥበብ በነጋድያን እጅ ስትወድቅ ሸቀጥ፣ በሹመኞች እጅ ስትወድቅ ቀልድ፣ በሆዳሞች እጅ ስትወድቅ ዳቦ፣ በምንደኞች እጅ ስትወድቅ የሥራ ልብስ፣ በዐዋቂዎች እጅ ስትወድቅ ዘውድ ትሆናለች ይሉ ነበር፡፡ ጥበብን የማያፈቅራት ሰው እንጓን ሊገመግማት ሊያደንቃት አይችልም፡፡ ታዋቂው ባለቅኔ መጋቤ ምሥጢር ወልደ ሩፋኤል ቅኔ ተቀኝቶ ሲወርድ እንኳን ቅኔ ሊያውቅ ቋንቋው ያልቀናለት ሹም ያገኘውና ‹ይበል ነው› ይለዋል፡፡ መጋቤ ምሥጢርም ‹አንተ ከሰማኸውማ ምኑን ቅኔ ተቀኘሁት› አለ አሉ፡፡ ጥበብ መጀመሪያ ፍላጎት፣ ከዚያም ዕውቀት፣ ቀጥሎም ተመስጦ በመጨረሻም አንክሮ ትሻለች፡፡ ጥበብን የተማረ ሁሉ አይደርስባትም፡፡ ‹አይቴ ብሔራ ለጥበብ - የጥበብ ሀገሯ ወዴት ነው› እያለ የሚፈልጋት እንጂ፡፡ ጥበብን የተሾመባት ሁሉ አያውቃትም፡፡ ‹ወበአይቴ ተረክበ አሠረ ፍኖታ - የጎዳናዋ ፍለጋ በወዴት ተገኘ› ብሎ የሚመረምራት እንጂ፡፡ ጥበብን ባለ ገንዘብ አይገዛትም፤ ‹መኑ ዐደወ ባሕረ ወተሣየጣ በወርቅ ቀይሕ - ባሕሩን ተሻግሮ በቀይ ወርቅ የገዛት ማነው?› እያለ በአንክሮ የሚከተላት እንጂ፡፡ ጥበብን ምንደኛ ቅጥረኛ አይደርስባትም፣ ‹ወመኑ ዐርገ መልዕልተ ደመናት ወአውረዳ - ከደመናት በላይ ወጥቶ ያወረዳት ማነው?› እያለ የሚመሰጥ እንጂ፡፡


በተማሪዎች ንቅናቄ ጊዜ የተገጠመ አንድ ግጥም አለ
ላም እሳት ወለደች
ወንፊት ውኃ ቀዳ
ሺ ግመል አለፈ በመርፌ ቀዳዳ
በሰንበሌጥ ቁጣ ወደቀ አሉ ዋርካ
ተከካ አልተከካ
ተቦካ አልተቦካ
ተሳካ አልተሳካ
የምንቸገረኝ ቤት ሁል ጊዜ ፋሲካ
በትእዛዝ ሊቅ መሆን ይህም አለ ለካ፡፡
 ተብሎ ተገጠመ ይባላል፡፡
አንዱ ጓደኛችንም ተርጓሚውን እንዲህ አለው ‹ለምን ‹ለቶልስቶይ፣ ባለበት› ብለህ ደብዳቤ አትጽፍለትም፡፡
ይድረስ ለሊዮ ቶሎይስቶይ፡፡ ይኼው ከስምንተኛው ሺ መድረሳችን ታወቀ፡፡ ለዕውቀት ያልደረሱ፣ ለመብል ያላነሡ፣ በትእዛዝ ሊቅ፣ በድጋፍ ምሩቅ የሆኑ፣ አበል የሚሰበስባቸው፣ ጥበብ የማይገዳቸው የሀገሬ ሹማምንት መፈጠርህንም፣ መሞትህንም ሳያውቁ፤ በሞትክ በመቶ ስድስት ዓመትህ ከመዝገብ ቤት መጥተህ ደብዳቤ እንድትወስድ ጽፈውልሃል፡፡ ከቻልክ የገነትን ጠባቂ መልአክ አስፈቅደህ ናና ደብዳቤህን ፈርመህ ውሰድ፡፡ ምናልባት የቀበሌ መታወቂያ ይቸግርህ ከሆነ ምርጫ ሲደርስ ከመጣህ ማውጣቱ ይቀሃል፡፡ የቤት ምዝገባ ሰሞን ግን እንዳትመጣ፡፡ አሳዛኙ ነገር ከ70 ዓመት በፊት ጽፈኸው ዓለምን ጉድ ያሰኘህበት ድርሰትህ በቴአትር ቤታችን ገምጋሚ ኮሚቴ ከልማታዊነትና ከሕዝባዊ ከብሔር ብሔረሰቦች መብት አንጻር ማረሚያ ስለተሰጠው እርሱን አስተካክለህ እንደገና ለማሳተም መሬት ላይ መቆየት የግድ ሊሆንብህ ነው፡፡ ያውም ድርሰትህ የኋላ ዘመን መሆኑ ከታወቀ የነፍጠኛና የጉልተኛ ድርሰት ነው ከመባል ከተረፈልህ ነው፡፡ ስትመጣ ስሙን እንጂ ድርሰቱን ብዙም ለማናውቀው የሀገርህ ሰው ለፑሽኪን ያሠራንለትን አደባባይ ትጎበኛለህ፡፡   

18 comments:

  1. thanks mr daniel ,,,,GOD bless YOU !!!

    ReplyDelete
  2. መልካም ሀሳብ ነዉ
    ዕድሜ ይስጥልን፡፡
    ግዜክስ

    ReplyDelete
  3. ጥበብ በነጋድያን እጅ ስትወድቅ ሸቀጥ፣ በሹመኞች እጅ ስትወድቅ ቀልድ፣ በሆዳሞች እጅ ስትወድቅ ዳቦ፣ በምንደኞች እጅ ስትወድቅ የሥራ ልብስ፣ በዐዋቂዎች እጅ ስትወድቅ ዘውድ ትሆናለች ይሉ ነበር፡፡ ጥበብን የማያፈቅራት ሰው እንጓን ሊገመግማት ሊያደንቃት አይችልም፡፡

    ReplyDelete
  4. የጥበብ ሀገሯ ወዴት ነው› እያለ የሚፈልጋት እንጂ፡፡ ጥበብን የተሾመባት ሁሉ አያውቃትም፡፡ ‹ወበአይቴ ተረክበ አሠረ ፍኖታ - የጎዳናዋ ፍለጋ በወዴት ተገኘ› ብሎ የሚመረምራት እንጂ፡፡ ጥበብን ባለ ገንዘብ አይገዛትም፤ ‹መኑ ዐደወ ባሕረ ወተሣየጣ በወርቅ ቀይሕ - ባሕሩን ተሻግሮ በቀይ ወርቅ የገዛት ማነው?› እያለ በአንክሮ የሚከተላት እንጂ፡፡ ጥበብን ምንደኛ ቅጥረኛ አይደርስባትም፣ ‹ወመኑ ዐርገ መልዕልተ ደመናት ወአውረዳ - ከደመናት በላይ ወጥቶ ያወረዳት ማነው?› እያለ የሚመሰጥ እንጂ፡፡

    ReplyDelete
  5. really u r blessed u change so many people mind u r the most influential person among Ethiopian historian, literature people ,I sometimes read it 5 times and it gives me sense every time I read it, it is like a bible ,GOD bless u and u family

    ReplyDelete
  6. ጥበብ በነጋድያን እጅ ስትወድቅ ሸቀጥ፣ በሹመኞች እጅ ስትወድቅ ቀልድ፣ በሆዳሞች እጅ ስትወድቅ ዳቦ፣ በምንደኞች እጅ ስትወድቅ የሥራ ልብስ፣ በዐዋቂዎች እጅ ስትወድቅ ዘውድ ትሆናለች ይሉ ነበር፡፡ ጥበብን የማያፈቅራት ሰው እንጓን ሊገመግማት ሊያደንቃት አይችልም፡፡

    ReplyDelete
  7. May be the secretary mistakenly wrote it to Leo.
    I don't think the examiners do not know about Leo.

    ReplyDelete
    Replies
    1. Ya, it could be. It is not uncommon to sign letters without reading them....
      Maybe!

      Delete
  8. በብ በነጋድያን እጅ ስትወድቅ ሸቀጥ፣ በሹመኞች እጅ ስትወድቅ ቀልድ፣ በሆዳሞች እጅ ስትወድቅ ዳቦ፣ በምንደኞች እጅ ስትወድቅ የሥራ ልብስ፣ በዐዋቂዎች እጅ ስትወድቅ ዘውድ ትሆናለች ይሉ ነበር፡፡ ጥበብን የማያፈቅራት ሰው እንጓን ሊገመግማት ሊያደንቃት አይችልም፡፡

    ReplyDelete
  9. " ደጃዝማቹ (ካሣ ወልደማርያም) በዩኒቨርሲቲ በር እንኳን ሳያልፉ የዩኒቨርሲቲ ፕሬዘዳንት ሆነው መሾማቸው ሕዝቡን አስደነቀው፡፡" ይህ በፍጹም የመጀመሪያውን የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዘዳንት ልጅ (በኋላ ደጃዝማች ) ካሣ ወልደማርያምን የማይገልጽ ዐ.ነገር ነው፡፡ ከወለጋው ባላባት ደጃዝማች ወልደማርያም ኦዳ የተወለዱት ካሣ ወልደማርያም በእርግጥ የቀ.ኃ.ሥ.ን የልጅ ልጅ ሰብለ ወንጌል ደስታን አግብተው የንጉሡ አማች ሆነዋል፡፡ ደጃዝማች የተባሉት ግን ከዩኒቨርስቲ ፕሬዘዳንትነታቸው ለቀው የወለጋ ጠቅላይ ግዛት አስተዳዳሪ በሆኑ ጊዜ ነው፡፡ ካሣ ወልደማርያም የመጀመሪያ እና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን በሊሴ ገብረማርያምና በጀነራል ዊንጌት የተከታተሉ ሲሆን ፤ የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን በዓለም አቀፍ ሕግ (International Law ) ከካናዳ፤ የማስተርስ ዲግሪያቸውን በሕዝብ አስተዳደር (Public Administration ) ከዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ አሜሪካ ሲያትል ያገኙ ናቸው ፡፡ (Richard Pankhurst (2007) " Kaía Wäldä Maryam " , Encyclopaedia Aethiopica Volume 3 He - N, ed. Uhlig, S., Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, PP. 351 - 352. ) አብረዋቸው የሠሩ መምህራን ፣ በእርሳቸው የፕሬዘዳንትነት ዘመን ተማሪዎች የነበሩና በደርግ እስር ቤት አብረዋቸው የታሠሩት ሁሉ በጻፉት የተለያዩ ጽሑፎች ስለ ካሣ ወልደማርያም የሰጡት ምስክርነት ከዚህ በላይ እርሳቸውን በሚመለከት ከቀረበው በእጅጉ የሚቃረን ነው፡፡ ካሣ ወልደ ማርያም " ዕውቀት በሹመት ይገኝ ይመስል" ተብሎ የሚፌዝባቸው የሥራ መሪ አልነበሩም ! ስለ እርሳቸው ከቀረቡ ምስክርነት ሦስቱን እነሆ፡፡
    1. " ልጅ (በኋላ ደጃዝማች) ካሣ ወልደ ማርያም ነፍሱን ይማረውና ዩኒቨርስቲውን ትልቅ ደብር አድርጎት ነበር፡፡ በበኩሌ ከሱም በፊት ሆነ በኋላ እንደሱ ያለ አለቃ ፣ ኢትዮጵያዊም ሆነ ፈረንጅ አጋጥሞኝ አያውቅም፡፡ የውስጡን ኃይል በአፍአዊ ልስልስነት ፣ ሥልጣኑን በጉልህ ትሕትና የሚሸፍን ፣ የበታቹን ለጥቃት አሳልፎ የማይሰጥ ፣ በአማርኛም ሆነ በእንግሊዝኛ አንደበተ ርቱዕ ፣ ትክክለኛና ሚዛናዊ አስተሳሰብ ያለው ዩኒቨርስቲውን የሚያስከብር ፕሬዘዳንት ነበር፡፡ በሙሉ ልቤ የማከብረው አለቃዬ ፣ እንዲያውም የአለቆቼ አለቃ ነበር፡፡ " (መስፍን ወ/ማርያም ፣ 1986 ዓ.ም ፣ ጉራማይሌ መጽሔት ቅጽ 1 ፣ ቁ2 ፣ ገጽ 5)

    2. " ልጅ ካሣ ወልደ ማርያም በጣም የተወደደ የዩኒቨርሲቲው ፕሬዘዳንት ነበር፤ መወደዱ አይገርመኝም ፣ ሁልጊዜም ችግርን በውይይት ለመፍታት የሚጥር ፣ በቀላሉ ከሰው ጋር የሚግባባ ፣ ለተማሪና ለሚመራው ድርጅት ፣ ለዩኒቨርስቲው የወገነ መሪ ነበረ ፡፡ " (ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ ፣2008 ዓ.ም ፣ የሕይወት ጉዞ እና ትዝታዬ ፣ ገጽ 192 ፡፡ )

    3. "ደጃዝማች ካሣ ወልደ ማርያም በሐምሌ 1971 ዓ.ም ያለፍርድ በግፍ በደርግ ሥርዓት እስኪገደሉ ድረስ እስር ላይ በቆዩባቸው አራት ዓመታት ጊዜ ውስጥ እስረኞችን በትጋት የእንግሊዘኛ ቋንቋ ማስተማርና የአካል ጉዳተኛ ታሳሪዎችን ልብስ ማጠብ ዋና ተግባራቸው ነበር፡፡ ለታሳሪዎችም መጽናኛና መማርያ ይሆን ዘንድ ከመጽሐፍ ቅዱስ የተወጣጡ ኃይለ ቃላት ዝርዝር ሐተታን የያዘ ሰነድ በእንግሊዘኛ ፣ በኦሮምኛና በአማርኛ ቋንቋ በማዘጋጀት ለታሳሪዎች የዕውቀት ብርሃን ነበሩ፡፡ " ( Taffara Degueffe, A Tripping Stone: Ethiopian Prison Diary, Addis Ababa 2003 )


    ስለሆነም እንደቀረበልን ዓይነት ትምህርታዊ ወጎች ሲዘጋጁ ታሪካዊ ሐቆች በሃሳብ ወለድ ገለጻ እውነታቸው እንዳይሸሸግ ምን መደረግ ያለበት ይመስላችኋል ?

    ReplyDelete
  10. ይኸው ነው በየቦታው. . . ቲያትርቤቱ ምሳሌ ሆነ እንጂ

    ReplyDelete
  11. ላም እሳት ወለደች
    ወንፊት ውኃ ቀዳ
    ሺ ግመል አለፈ በመርፌ ቀዳዳ
    በሰንበሌጥ ቁጣ ወደቀ አሉ ዋርካ
    ተከካ አልተከካ
    ተቦካ አልተቦካ
    ተሳካ አልተሳካ
    የምንቸገረኝ ቤት ሁል ጊዜ ፋሲካ
    በትእዛዝ ሊቅ መሆን ይህም አለ ለካ፡፡

    ReplyDelete
  12. sint bsew lab adari adahari beyegudaw ale meslachihu


    ReplyDelete
  13. sint bsew lab adari adahari beye gudaw ale meslachihu

    ReplyDelete
  14. I Have no word to express your mined set up.your point of view and thought are amezing.Danie i will always thanks God b/c he give us you in order to gazer knowlege and see things in different direction.God give you longe age with a good helth.Long life for our be loved dani.

    ReplyDelete